गणेशोत्सव – टिळकांचा कावा आणि ब्रिटीशांची पंचाईत!

इतिहासाकडे भक्तीभावाने  अथवा  कोणत्याही प्रकारच्या एकांगी नजरेने न पाहता तारतम्याने पाहिले, तरच खरा इतिहास उलगडतो आणि अनेक घटनांचे सामाजिक,राजकीय संदर्भ इतिहासकाराच्या हाती लागतात. अलिकडेच दिवंगत झालेले ज्येष्ठ इतिहासकार, संशोधक  जे.व्ही. नाईक हे अशाच इतिहासकारांपैकी होते. महाराष्ट्रातील सामाजिक-राजकीय वैचारिक नेतृत्वाची व्यापक दृष्टी आणि इतिहास  यावर इंग्रजीत लिखाण करुन नाईक यांनी तो ठराविक वर्तुळाच्या बाहेर पोचवण्यात मोलाची भूमिका बजावली.

लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सव सुरु केला एवढेच आपल्याला माहिती असते. तो सुरु केला तेंव्हाची ब्रिटिशांची प्रतिक्रिया काय होती, टिळकांनी कसे हुषारीने ब्रिटिशांना कात्रीत पकडले होते याचे या लेखात अतिशय प्रभावी वर्णन केलेले आहे.  मूळ इंग्रजी लेखाचे मराठी भाषांतर विकास परांजपे यांनी केले आहे.

**********

सार्वजनिक गणेशोत्सवः ब्रिटिशांचा दृष्टीकोन

ब्रिटिश सरकार ज्या नजरेतून लोकमान्यांकडे बघत असे तशाच नजरेने त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवांची दखल घेतली. ‘हे उत्सव एका बाजूने ब्राह्मणी वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी व दुसऱ्या बाजूने मुस्लिमविरोधी, सनातनी आणि सरकारविरोधी उचललेले पाऊल आहे.’ असा स्पष्ट आरोप प्रथमतः व्हॅलेंटाइन चिरोलने आपल्या ‘टाइम्स’मधल्या लेखांतून केला. चिरोलचे मत हे एक प्रकारे सरकारच्या टिळकांविषयीच्या गोपनीय कागदपत्रांचेच जाहीर रूप होते आणि मुख्य म्हणजे ‘फोडा व राज्य करा’ या इंग्रजांच्या नीतीला पूर्णपणे सोयीचा असाच हा दृष्टिकोन होता.

१८९३ साली लोकमान्यांनी गणेशोत्सवाच्या या जुन्या परंपरेला सार्वजनिक स्वरूप दिले त्याला त्याच वेळी झालेल्या हिंदू-मुस्लिम दंग्यांची पार्श्वभूमी होती हे निश्चित. मुंबईचे तत्कालीन पोलिस कमिशनर एस्.एस. एडवर्डस् यांनी अचूकपणे नमूद केल्याप्रमाणे, ‘कालांतराने हाच उपक्रम सरकारविरोधी चळवळीचे एक साधन बनला’ परंतु मुस्लिम विरोध हे या उत्सवाचे उद्दिष्ट कधीच नव्हते. टिळकांनी ‘केसरी’मधून वारंवार स्पष्ट केले होते की, हिंदू संघटन व राष्ट्रीय वृत्तीची जोपासना हे सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या मागचा मुख्य उद्देश असून मुस्लिमविरोधी भावना निर्माण करण्याचा आमचा जराही हेतू नाही. त्यांना दोन्ही समाजात सलोख्याचे संबंध हवे होते आणि सर्वांनी एकजुटीने परकीय सत्तेशी लढा द्यावा असे त्यांचे प्रतिपादन होते. (‘मराठा’ जून २४, १९०६) पुढे लखनौ येथे त्यांनी घेतलेली उदारमतवादी भूमिकाही हेच दाखवून देते. परंतु दुर्दैवाने आणि विशेषतः इंग्रजांच्या कुटील नीतीमुळे ते होऊ शकले नाही.

हा लेख पूर्ण वाचायचाय? सोपं आहे. एकतर ‘पुनश्च’ नियतकालीकाचे सशुल्क सभासदत्व घ्या.

~ किंवा ~

तुमचे सोशल अकाऊंट कनेक्ट करून आजच्या दिवसापुरते बहुविध डॉट कॉम चे सभासद व्हा.

फ्रीमियम चे सभासदत्व मात्र एका दिवसात संपत असल्याने त्याआधी पैसे भरून वार्षिक सभासदत्व घेणे आवश्यक आहे. काही अडचण आली तर ९८३३८४८८४९ या क्रमांकावर संपर्क साधा.

विद्यमान सभासद जर काही कारणाने logout झाले असतील तर ते देखील हा पर्याय वापरून लॉगीन करू शकतात.

This Post Has One Comment

  1. adityalele55

    टिळकांनी चालू केलेला गणेशोत्सव म्हणजे संपूर्ण भारतीय / हिंदू समाजाला व्यक्तिनिष्ठतेपासून विचारनिष्ठतेपर्यंत घेऊन जाणारं एक महत्वाचं कारण ठरलं.
    महाराष्ट्रीय समाजात टिळक आणि डॉ . हेडगेवार यांसारखे लोकोत्तर नेते होऊन गेले ज्यांनी आपल्या हयातीतच नव्हे तर पश्चात सुद्धा समाजाला एका विचारसरणीत बांधून ठेवेल अशी अनुक्रमे सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या रूपात साधने दिली. या साधनांच्या जोरावर त्यांच्या पश्चात सुद्धा हिंदू समाज टिकला आणि वाढला.

Leave a Reply