fbpx
☏ 91 5225 5235 | 9833 848 849

शब्दांच्या पाऊलखुणा – फाल्गुन न् शिमगा, चैत्र अन् पाडवा (भाग सहा)

शिमगा अन् पाठोपाठ धुळवड सरतेय तोवर मराठी माणसाला वेध लागतात ते गुढीपाडव्याचे! गुढीपाडवा म्हणजे चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, अर्थात शालिवाहन कालगणनेचा आरंभदिवस. वर्षातील साडेतीन मुहूर्तापैकी एक मुहूर्त गुढीपाडव्याचा मानला जातो. या दिवशी महाराष्ट्रातील घरोघरी गुढी उभारली जाते. हा सण खास मराठी जनांचा, मनांचा म्हणून ओळखला जातो. गुढीपाडवा या सणाचं धार्मिक, ऐतिहासिक महत्त्व आपणा सर्वांना ठाऊक आहेच.

गुढीपाडव्याचा सन

आतां उभारा रे गुढी

नव्या वरसाचं देनं

सोडा मनांतली आढी

गेलसालीं गेली आढी

आतां पाडवा पाडवा

तुम्ही येरांयेरांवरी

लोभ वाढवा वाढवा

अरे, उठा झाडा आंग

गुढीपाडव्याचा सन

आतां आंगन झाडूनी

गेली राधी महारीन

कसे पडले घोरत

असे निस्सयेलावानी

हां हां म्हनतां गेला रे

रामपहार निंघूनी

आतां पोथारा हे घर

सुधारा रे पडझडी

करीसन सारवन

दारीं उभारा रे गुढी

चैत्राच्या या उन्हामधीं

जीव व्हये कासाईस

रामनाम घ्या रे आतां

रामनवमीचा दीस

पडी जातो तो ‘पाडवा’

करा माझी सुधारनी

आतां गुढीपाडव्याले

म्हना ‘गुढी उभारनी’

काय लोकाचीबी तर्‍हा

कसे भांग घोटा पेल्हे

उभा जमीनीच्या मधीं

आड म्हनती उभ्याले

आस म्हनूं नही कधीं

जसं उभ्याले आडवा

गुढी उभारतो त्याले

कसं म्हनती पाडवा?

अहिराणी बोलीचा गोडवा मनावर ठसवणारी बहिणाबाईंची ही ‘गुढी उभारणी’ कविता! या कवितेत बहिणाबाई आपल्या संस्कृतीतील गुढीपाडव्याचं महत्त्व अधोरेखित करतातच, सोबत गुढी उभारायच्या दिवसाला पाडवा का म्हणतात असा प्रश्नही उपस्थित करतात. पण मराठीतले उपलब्ध शब्दकोश ‘गुढीपाडवा’ या शब्दाविषयी काही वेगळं सांगतात.

गुढीपाडवा म्हणजे चैत्र महिन्याचा पहिला दिवस, तिथी. संस्कृतमध्ये महिन्याच्या पहिल्या दिवसाला ‘प्रतिपदा’ म्हटलं जातं. दिवाळीचा पाडवाही कार्तिक महिन्याच्या प्रतिपदेलाच असतो.  संस्कृत ‘प्रतिपद्’चे प्राकृत रूप ‘पडिवअ’ अन् मग ‘पाडिव’ असे झाले. यादवकालीन मराठीत ते ‘पाडिवा’ असे झाल्याचे आढळते. संस्कृत ‘प्रतिपद्’चे गुजरातीमध्ये पाडवो, बंगालीमध्ये परब, तर हिंदीमध्ये पडिवा किंवा परिवा झाल्याचे दिसते. ‘पाडवा’ शब्दाची सहज उकल करता आली तशी ‘गुढी’ शब्दाची मात्र करता येत नाही. पुन्हा कारण तेच, गुढी या शब्दाच्या अर्थाशी आणि

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 5 Comments

  1. Long time supporter, and thought I’d drop a comment.

    Your wordpress site is very sleek – hope you don’t mind me
    asking what theme you’re using? (and don’t mind if I steal it?

    :P)

    I just launched my site –also built in wordpress like yours– but the theme
    slows (!) the site down quite a bit.

    In case you have a minute, you can find it by searching for “royal cbd” on Google (would appreciate any feedback) – it’s
    still in the works.

    Keep up the good work– and hope you all take
    care of yourself during the coronavirus scare!

  2. लेखाबद्दल धन्यवाद !
    मराठीचा झेंडा उंच जाऊ दे !

  3. फारच छान लेख

  4. छानच आहे लेख….

Leave a Reply to mugdhar1507 Cancel reply

Close Menu