नवयुग वाचनमाला आणि भाषेचे संस्कार (भाग एक)

लंडन येथे टिचर्स डिप्लोमा करून पुण्यात परतलेल्या आचार्य अत्रे यांनी कॅम्प एज्युकेशन सोसायटी शाळेत शिक्षक म्हणून कामास सुरुवात केली. शालेय विद्यार्थ्यांवर उच्च मानवी मूल्यांचे संस्कार व्हावेत, त्यांची मराठी भाषा समृद्ध व्हावी म्हणून अत्रे यांनी पूर्वप्राथमिक ते चौथीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी १९३०च्या दशकात नवयुग वाचनमाला सुरू केली. ब्रिटिश राजवटीमध्ये सरकारी क्रमिक पुस्तके रूक्ष होती. त्या पुस्तकांमधून मराठी भाषा आणि साहित्याकडे फारसे लक्ष जात नव्हते.  साने गुरुजी, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, बा. भ. बोरकर, कुसुमाग्रज, मंगेश पाडगावकर, शांता शेळके अशा ज्येष्ठ साहित्यिकांनी नवयुग वाचनमालेसाठी लेखन केले होते. दोन-तीन पिढ्या घडविणाऱ्या नवयुग वाचनमालेचा तीन दशके मराठी समाजमनावर प्रभाव होता. या वाचनमालेतील अत्र्यांच्या बालसाहित्याचा आढावा घेणाऱ्या लेखमालेतील डॉ. वीणा सानेकर यांचा हा पहिला लेख.

—————————————————————————————-

पाठ्यपुस्तकांनी मुलांची भाषा घडवण्याचे काम  केले पाहिजे याबाबत कुणाचेच दुमत नाही. प्रश्न  हा आहे की हे काम ती कितपत करतात? आचार्य अत्रे अष्टपैलू म्हणून सर्वज्ञात आहेत. त्यांचा ‘शिक्षक ‘हा पैलू  किती सजग होता याची ठळक साक्ष अत्र्यांची ‘नवयुग’ वाचनमाला देते. पदवीधर झाल्यानंतर अत्रे शिक्षकी पेशाकडे  वळले ते साधारणपणे १९१९ सालच्या आसपास. नंतर ते ज्या शाळेचे मुख्याध्यापक झाले, त्या पुण्याच्या कॅम्प एज्युकेशन सोसायटीच्या शाळेचे रूप त्यांनी बदलून टाकले. शिक्षक म्हणून जडणघडणीच्या त्यांच्या प्रारंभिक प्रवासातच त्यांना जाणीव झाली, ती विद्यार्थ्यांच्या भाषेच्या पाठ्यपुस्तकांच्या अपुरेपणाची. सरकारी पुस्तकांवर, त्यांच्यातील कवितांच्या निवडीवर त्यांनी खरमरीत टीका केली.

महाराष्ट्रातील प्राथमिक शाळेतील मुलांकरता पूरक पुस्तकांचा एक मोठा प्रकल्पच त्यांनी हाती घेतला. तो प्रकल्प म्हणजे नवयुग वाचनमाला  होय. या कामात  त्यांना पाठिंबा लाभला तो मंगेश  कुलकर्णी आणि  ला .र. देसाई यांचा. देसाई हे गुजरातीचे जाणकार शिक्षणतज्ज्ञ होते. एकाच वेळी गुजराती आणि मराठीतून नवयुगमाला प्रसिद्ध करण्याचे ठरले. गोपीनाथ तळवलकर, ग. ह. पाटील, वि. द. घाटे यांच्यासारखी शिक्षणातील तज्ज्ञ मंडळी या कामाशी जोडली गेली होती. पाठ्यपुस्तके निरस कंटाळवाणी नसावीत, त्यांच्यातून मुलांना भाषेची गोडी लागावी, मराठीतून कविता-कथा लिहिता याव्यात, त्यांची प्रतिभा उमलावी अशी या सर्वांची भूमिका होती.

नवयुग वाचनमालेने त्या काळात अनेकांना घडवले. नाद, ताल, लय, शब्द यांची गंमत, त्यांचा आस्वाद मुलांना घेता आला पाहिजे आणि तोही योग्य वयात! यातूनच मुलांना शब्दांशी खेळण्यातला आनंद कळतो. नवयुग वाचनमालेतले छोटे  वेचे नि कविता यांच्यावरून दृष्टिक्षेप टाकला तरी अत्र्यांचा हा उद्देश सहज स्पष्ट होतो. ‘घड्याळ’ नावाचा यातला वेचा, घड्याळातील तीन काट्यांची माहिती मुलांना किती सहज देतो पाहा –

“सेकंद काटा साठ घरे फिरतो तेव्हा मिनिट काटा एक घर फिरतो. पण तास काटा म्हणजे आळशांचा राजा आहे नुसता! मिनिट काटा जेव्हा साठ घरे फिरतो तेव्हा हे राजे साहेब पाच घरे चालतात.” पाहता-पाहता घड्याळाची काट्यांसकट माहिती संपते आणि लहान मुलांचे भावविश्व आणि त्यातला निरागसपणा या वेच्यातून स्पष्ट होतो, तो असा – “सेकंद काट्यासारखा वेगाने जर तास काटा पळू लागला तर काय मजा होईल? घंटा लवकर वाजेल, शाळा लवकर सुटेल आणि खायला, मग खेळायला लवकर मिळेल.”

‘मला नाही हसू येत’ नावाचा एक गद्य वेचा या मालेत आहे. गाढव हा प्राणी म्हणजे येता – जाता विनोद करण्याची गोष्ट, पण मला गाढवाला पाहून हसू येत नाही, असे या  वेच्यात म्हटले आहे. संवेदनशीलतेचा फार मोठा धडा हा वेचा देऊन जातो. त्यातला हा  एक अंश:-

“कोणी हाणा कोणी मारा, कधी बोलत नाही. कधी कुरकुरत नाही. खायला काही मागत नाही .राब राब राबते आणि  कुठेही जाऊन पडते आणि एवढे करून ते मूर्खच. ही का बोलण्याची रीत झाली? कोणी काही म्हणो, मला आपले गाढव आवडते.” ‘पावसाचा  थेंब’ या  धड्यातली कल्पना खरोखर मोहून टाकणारी आहे. अंगणात खेळणाऱ्या किशीच्या हातावर एक थेंब पडतो आणि ती त्या थेंबाशी संवाद करते, अशी कल्पना इथे केलेली आहे. ढगाच्या गाडीत बसून थेंब आकाशात फिरतो आणि मजा करतो, तेव्हा किशी त्याला विचारते, “मग तू खाली का आलास?” तेव्हा थेंब उत्तर देतो: “ढगाच्या गाडीत थेंबांची इतकी गर्दी झाली की विचारू नकोस. गाडी  पडली नाजूक. ती एकदम मोडून पडली, मग आम्ही  सर सर खाली पडलो .

याप्रमाणे मुलांना गवताचे पाते, फुल, झाडे किंवा कुठल्याही सजीव – निर्जीव   वस्तूंशी  संवाद साधता  येऊ शकतो. अशा संधी शिक्षकांनी तसेच पालकांनी मुलांना दिल्या तर त्यातून कल्पनाशक्तीच्या विकासाला पूरक खाद्य मिळू शकते. सोप्या सोप्या भाषेतील गोष्टी मुलांवर किती मोठा संस्कार करू शकतात याचे  उदाहरण मला या मालेत सापडले. एका राजपुत्राची ही गोष्ट आहे. शिकारीला गेला असताना थंडी लागल्यावर ऊब हवी  म्हणून राजपुत्र एका म्हाताऱ्याची झोपडी जाळून टाकतो. निराधार म्हातारा राजाकडे जातो आणि राजपुत्राची तक्रार करतो, तेव्हा राजा त्याला म्हातार्‍याची झोपडी बांधून देण्याची सजा देतो आणि त्याकरता  तो कोणतीही मदत त्याला  करणार नाही, हेही स्पष्ट करतो. लाकूड शोधण्यापासून ते तोडण्यापासून प्रत्येक गोष्ट राजपुत्राला करावी लागते आणि झोपडी बांधायला जवळपास वर्षभराचा काळ लागतो. जी झोपडी त्याला  शून्य किमतीची वाटत होती, ती उभी करायला  किती कष्ट लागतात हे राजपुत्राला कळते. श्रमसंस्कार आणि गोरगरिबांबद्दल करुणा हे दोन्ही संस्कार ही गोष्ट किती सहज करते.

बालकांचा मनोविकास, त्यांच्या आकलनशक्तीचा, कल्पकतेचा, निरीक्षणशक्तीचा विकास या सर्व गोष्टी नवयुग वाचनमालेतून सहजगत्या घडल्या. पुढे तर अत्र्यांची नवयुग वाचनमाला सरकारीदेखील झाली.

– डॉ. वीणा सानेकर

(लेखिका क. जे. सोमय्या कला आणि वाणिज्य महाविद्यालयात प्रभारी प्राचार्या आणि मराठी अभ्यास केंद्राच्या उपाध्यक्षा आहेत.)

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 8 Comments

  1. कविंद्र साळुंके

    नवयुग वाचनमालेशिवाय सुभाष, मंगल, अरूण अशा इतरही चांगल्या वाचनमाला त्याकाळी होत्या असे ऐकले आहे. पण आमच्या वेळी बालभारतीची पुस्तके होती. आता या सर्व वाचनमाला कोणत्या संकेतस्थळावर किंवा ग्रंथालयात वाचायला मिळतील का?

    1. साधना गोरे

      नवयुग वाचनमालेअंतर्गत लेख गेल्या वर्षी दोन खंडात प्रकाशित झाले आहेत.

  2. विट्ठल बा माने

    शिक्षण विचारविषयक नव्याजुन्या पुस्तकांची माहिती मिळाली .यादी नक्कीच उपयुक्त आहे..चांगले दर्जेदार लेख निश्चितच वाचावयास मिळतील ही अपेक्षा

  3. ajitpatankar

    जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या… नवयुग वाचनमाला मधील “दिनूचे बील” हे गोष्ट वाचून रडू कोसळलं होतं… (आजही भारावून जातो)…

    मला आठवतंय, पाचवी नंतर सुभाष वाचनमाला देखील होती.. त्यावरील एलिफंटा किंवा अजिंठा येथील लेण्याचे चित्र अजून आठवतंय…

    पुरवणी वाचन म्हणून ही पुस्तके गिरगावातील आमच्या चिकित्सक समूह शाळेत होती…

  4. rsrajurkar

    प्रस्तुत लेख वाचून खूप छान वाटले. माझी मुलं मराठी शाळेत आहेत . शाळा भाषेचा उत्तम रीतीने उपयोग करून मुलांना घडविण्याचे कार्य करीत आहे.

  5. Anand G Mayekar

    Respected Dr. Sanskar Mam, Good Evening. After reading your above article, realised the importance of practical educational system. It teaches , Developing students in versatile angles should be motive and aim of every school. Ni doubt text books are important, but it gives only theoretical knowledge to students.
    You have mentioned about very senior (not only by age, but by experience, knowledge and versatility) eminent Personality, Shri P.K Atre, who changed the face of Camp Educational Society, by introducing and practicing Navayug Vachan mala Project, which helped a lot to students to learn basic and essential for life of students.
    You have beautifully narrated by giving examples of selected articles of this VACHAN MALA,
    e.g. 1.
    Clock & it’s needles . Fun out of it, is elaborated smoothly in playing mood.
    e.g 2 Story of Donkey: It resembles the person who tolerates, insults, bad remarks of society even after serving religiously, and with honesty. It is a good lesson for all of us how to deal with cunning and shrood people around us.
    E.g 3. Drop of rain water or grass leaf : This will definitely develop and cultivate creative imaginary talent of student. It is soothing feeling to have such imagination to get rid of depression.
    E.g.4 : Story of King’s son : This is the last intelligent example of teaching students about respecting people, respecting nature and respecting self reliance.
    All the above examples are very important to imbibe on student’s mind so that they will be true citizen and real Human being.
    Thanks Mam, for presenting this valuable article and enrich our knowledge and brain.

  6. विजया चौहान

    वीणा, या कोरोना सक्तीच्या आरामाच्या काळात अत्यंत सुंदर आठवणी जाग्या झाल्या, स्वत:त्यात न दिसता अन्य अनेक गोष्टी, शिक्षक, शाळा, मैत्रिणी खूप खूप आठवत गेले. मुख्यतः आता जाणवते की आताची पुस्तके, शिकवणे, शिक्षक, सारे कसे मिळमिळीत आणि पातळ होत गेले आहे। मराठी भाषेसाठी आता मराठी शाळांना प्रथम सारख्या बाहेरच्या संस्थांची गरज भासू लागते याचा खूप विषाद वाटतो.तुझ्या लेखन बालपणीच परत आणले काही प्रमाणात।पुढील लेखांची वाट पाहते। विजया.

  7. Anonymous

    उत्कृष्ट !शिक्षक नावाचा पैलू सजग असेल तरच मुलांची ‘भाषा’ घडते.हाउपक्रम पुण्याच्या शाळाशाळात पोहचला होता. ७०च्या दशकात आम्ही याचा आनंद घेतलाय.आठवणी उजळल्या बद्दल आभार !सजग शिक्षकांनी आजही असा नवा विचार करायला हवा
    धन्यवाद सानेकर मॅडम!

Leave a Reply