शब्दांच्या पाऊलखुणा - चावीचा दगड (भाग - बारा)


गेल्या 'टाळेबंदी'च्या लेखात आपण टाळा-चावी या जोडीगोळीतील टाळ्याचा गोतावळा पाहिल्याचं तुम्हाला आठवत असेल. आज आपण टाळ्याच्या जोडीदारीची म्हणजे किल्लीचा गोतावळा समजून घेऊ. किल्ली किंवा चावी म्हणजे कुलूप उघड-बंद करण्याचं साधन. यातील ‘चावी’ शब्द हिंदी वाटला तरी त्याचं मूळ ‘चावे’ या पार्तुगीज शब्दात आहे. या ‘चावे’चं बंगालीत ‘साबी’, तमिळमध्ये ‘सावी’, अन् हिंदीमध्ये झालं चाबी/चाभी! कुलूप उघड–बंद करण्यासाठी किल्ली कुलपात घालून विशिष्ट प्रकारे म्हणजे डावीकडून उजवीकडे फिरवावी लागते. अशीच काहीशी क्रिया पाण्याचा नळ चालू – बंद करतानाही आपण करत असतो. यावरूनच महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यात नळाला ‘चावी’ म्हटलं जात असावं.

हेही वाचा :-

शब्दांच्या पाऊलखुणा – टाळेबंदी (भाग अकरा)

शब्दांच्या पाऊलखुणा – सेनापती शत्रूला जाऊन मिळाला! (भाग – दहा)

‘चावीचा दगड’या कल्पक वाक्प्रयोगाचा हल्ली फारसा वापर होताना दिसत नाही. दगडांची कमान बांधताना मधोमध जो दगड बसवला जातो त्याला ‘चावीचा दगड’ म्हटलं जातं. हा दगड घडवणं आणि तो कमानीत बसवणं ही दोन्ही कामं फार कौशल्याची समजली जातात. कारण हा चावीचा दगड केवळ शोभेसाठी नसतो, तर आख्ख्या कमानीचा भार हा चावीचा दगड पेलत असतो. कमानीतील सर्व दगडांना एकमेकांत घट्ट अडकवण्याचे म्हणजे एक प्रकारे बंद करण्याचे  काम एखाद्या चावीप्रमाणे हा मध्यभागातला दगड क ...

हा लेख पूर्ण वाचायचा आहे? सोपं आहे. एकतर ‘मराठी प्रथम’ चे सभासदत्व* घ्या. किंवा '*मोफत चाचणी सभासदत्व !*' घ्या.



प्रतिक्रिया

  1. lvinod

      5 महिन्यांपूर्वी

    अभ्यासपूर्ण व वैचारिक बैठक असणारा लेख......?

  2. Rdesai

      6 महिन्यांपूर्वी

    सुंदर माहिती !

  3. vrudeepak

      6 महिन्यांपूर्वी

    उत्तम माहिती. अनेकांना हे माहीत नसेल, मराठीतील "दहा" या शब्दाची उत्पत्ती फारसीतुन झालीत पण उर्दूतील "दस" हा शब्द संस्कृतातील आहे.

  4. dabhay

      7 महिन्यांपूर्वी

    अप्रतिम

  5. Rupalikamble

      7 महिन्यांपूर्वी

    छान माहिती.



वाचण्यासारखे अजून काही ...

बहुविध.कॉम

आम्ही आहोत साहित्य व्यवहारातले ‘शबरी’!
तुम्हाला शबरीची बोरे माहिती आहेतच. बोरे चाखून, त्यातली जी उत्तम होती ती शबरीने श्रीरामाला अर्पण केली होती. त्याच धर्तीवर “बहुविध डॉट कॉम” या उपक्रमाद्वारे साहित्य व्यवहारातील शबरीची भूमिका आम्ही करत आहोत. त्याच निष्ठेने उत्तमातलेही उत्तम साहित्य तुमच्यापर्यंत पोचवण्यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत. साहित्याची निवड करताना सर्व प्रकारचा रसास्वाद मिळून तुमचे साहित्यिक भावविश्व कसे समृद्ध होइल हे आम्ही काळजीपूर्वक पाहतो. नव्या काळाशी सांधा जोडत हा सगळा व्यवहार आम्ही डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर करत आहोत. म्हणजे वाचण्यासाठी तर आहेच, ऐकण्यासाठी आणि पाहण्यासाठी देखील कसदार कंटेंट इथे मिळत राहणार आहे. बोरे जशी विविध प्रकारांची,रंगांची, आकारांची असतात तसेच साहित्यही बहुधांगी असते. मराठी भाषेत गेल्या शे-दीडशे वर्षात हजारो लेखकांनी, अनेक विषयांवर साहित्य निर्मिती केली आहे. त्यातले कसदार साहित्य निवडून ‘पुनश्च’ अंतर्गत या डिजिटल व्यासपीठावरुन देत आहोत. त्याशिवाय चित्रपटविषयक दर्जेदार ‘रूपवाणी’, साहित्य व्यवहारातील मानाचे पान ‘ललित’ मासिक, बाल-कुमारांचे उत्तम मनोरंजन करणारे ‘वयम्’, भाषेचा चहुअंगी वेध घेणारे ‘मराठी प्रथम्’ अशा विविध नियतकालिकांच्या रूपात ही बहुविविधता दिसेल.

अतिरिक्त माहिती

आपण जर का या व्यासपीठावरील कोणत्याही साहित्यामुळे नाराज झाला असाल अगर आपल्या भावना दुखावल्या असतील तर editor@bahuvidh.com या मेल आयडीवर लगेच संपर्क साधा.