शब्दांच्या पाऊलखुणा - चावीचा दगड (भाग - बारा)


गेल्या 'टाळेबंदी'च्या लेखात आपण टाळा-चावी या जोडीगोळीतील टाळ्याचा गोतावळा पाहिल्याचं तुम्हाला आठवत असेल. आज आपण टाळ्याच्या जोडीदारीची म्हणजे किल्लीचा गोतावळा समजून घेऊ. किल्ली किंवा चावी म्हणजे कुलूप उघड-बंद करण्याचं साधन. यातील ‘चावी’ शब्द हिंदी वाटला तरी त्याचं मूळ ‘चावे’ या पार्तुगीज शब्दात आहे. या ‘चावे’चं बंगालीत ‘साबी’, तमिळमध्ये ‘सावी’, अन् हिंदीमध्ये झालं चाबी/चाभी! कुलूप उघड–बंद करण्यासाठी किल्ली कुलपात घालून विशिष्ट प्रकारे म्हणजे डावीकडून उजवीकडे फिरवावी लागते. अशीच काहीशी क्रिया पाण्याचा नळ चालू – बंद करतानाही आपण करत असतो. यावरूनच महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यात नळाला ‘चावी’ म्हटलं जात असावं.

हेही वाचा :-

शब्दांच्या पाऊलखुणा – टाळेबंदी (भाग अकरा)

शब्दांच्या पाऊलखुणा – सेनापती शत्रूला जाऊन मिळाला! (भाग – दहा)

‘चावीचा दगड’या कल्पक वाक्प्रयोगाचा हल्ली फारसा वापर होताना दिसत नाही. दगडांची कमान बांधताना मधोमध जो दगड बसवला जातो त्याला ‘चावीचा दगड’ म्हटलं जातं. हा दगड घडवणं आणि तो कमानीत बसवणं ही दोन्ही कामं फार कौशल्याची समजली जातात. कारण हा चावीचा दगड केवळ शोभेसाठी नसतो, तर आख्ख्या कमानीचा भार हा चावीचा दगड पेलत असतो. कमानीतील सर्व दगडांना एकमेकांत घट्ट अडकवण्याचे म्हणजे एक प्रकारे बंद करण्याचे  काम एखाद्या चावीप्रमाणे हा मध्यभागातला दगड क ...

हा लेख पूर्ण वाचायचा आहे? सोपं आहे. एकतर * चाचणी सभासदत्व !*' घ्या आणि ५ लेख मोफत वाचा किंवा आपण विद्यमान सभासद असाल तर कृपया लॉगिन करा .



प्रतिक्रिया

  1. lvinod

      10 महिन्यांपूर्वी

    अभ्यासपूर्ण व वैचारिक बैठक असणारा लेख......👍

  2. Rdesai

      11 महिन्यांपूर्वी

    सुंदर माहिती !

  3. vrudeepak

      11 महिन्यांपूर्वी

    उत्तम माहिती. अनेकांना हे माहीत नसेल, मराठीतील "दहा" या शब्दाची उत्पत्ती फारसीतुन झालीत पण उर्दूतील "दस" हा शब्द संस्कृतातील आहे.

  4. dabhay

      12 महिन्यांपूर्वी

    अप्रतिम

  5. Rupalikamble

      12 महिन्यांपूर्वी

    छान माहिती.



वाचण्यासारखे अजून काही ...

Install on your iPad : tap and then add to homescreen