सत्यभामाबाई टिळक-लोकमान्यांची सावली


अंक:  चतुरंग पुरवणी, ३० जुलै शनिवार लोकसत्ता २००५

एक ऑगस्टला सर्वत्र लोकमान्यांचे पुण्यस्मरण होईल व ते झालेच पाहिजे; पण त्याचबरोबर सत्यभामाबाईंसंबंधी आपण कृतज्ञ असले पाहिजे.' असे या लेखात लेखक म्हणतो, या सत्यभामाबाई म्हणजे लोकमान्यांच्या पत्नी. पत्नी या नात्याने वयाच्या दहाव्या वर्षापासून त्यांनी टिळकांना दिलेली साथ अत्यंत मोलाची होती. त्यांच्यासंबंधी विविध ग्रंथांमध्ये, विविध व्यक्तींच्या आठवणींमध्ये जी माहिती प्रसिद्ध झाली तिचे संकलन करुन सत्यभामाबाईंच्या आयुष्याचा आणि टिळकांसोबतच्या संसाराचा रेखाटलेला हा पट वाचून आपण भारावून जातो. पुनश्र्चच्या व्यक्तिमत्वविशेष मालिकेतील हा एक अत्यंत मोलाचा ऐवज. लेखक विकास परांजपे हे लोकमान्य टिळकांचे भक्त आणि अभ्यासक असून ते प्रकाशक आहेत. 

**********

इतिहासावर आपला ठसा उमटिवणाऱ्या अनेक व्यक्ती होऊन गेल्या. लोकमान्य टिळक त्यापैकीच एक. दुसरे-टिळकांचे समकालीन गोपाळ गणेश आगरकर. आगरकारांच्या पत्नी यशोदाबाई यांनी आपल्या आठवणी शब्दबद्ध केल्या आहेत. टिळकांच्या पत्नी सत्यभामाबाई लिहिता येण्याएवढ्या शिकलेल्या नव्हत्या. टिळकांच्या मृत्यूनंतर स. वि. बापट यांनी ‘आठवणी आणि आख्यायिका’ हे टिळकांच्या आठवणींचे तीन खंड प्रसिद्ध केले आहेत. त्यात टिळकांची मुले श्रीधर व रामचंद्र आणि नातू ग. वि. केतकर यांनी सत्यभामाबाईंसंबंधी काही आठवणी सांगितल्या आहेत. इतरत्रही त्यांच्या आठवणी विखुरलेल्या आहेत. ऑगस्ट १९४५ च्या ‘सह्याद्री’ मासिकाच्या टिळक विशेषांकात टिळकांच्या दोन कन्या पार्वतीबाई केतकर आणि मथुताई साने यांनी आपल्या आईसंबंधी लिहिलेला लेख या सत्यभामाबाईंसंबंधी महत्त्वाचा दस्ताऐवज आहे. १८७१ साली वयाच्या दहाव्या वर्षी सत्यभामाबाईंचे टिळकांशी लग्न झाले. टिळक तेव्हा १५ वर्षांचे होते. त्यांच

...

हा लेख पूर्ण वाचायचा आहे? सोपं आहे. एकतर ‘पुनश्च’ चे सभासदत्व* घ्या. किंवा '*मोफत चाचणी सभासदत्व !*' घ्या.


इतिहास , लोकसत्ता , स्त्री विशेष , व्यक्ती विशेष
व्यक्ती विशेष

प्रतिक्रिया

  1. विकास परांजपे

      2 वर्षांपूर्वी

    तुमच्या म्हणण्याचा अर्थ कळला नाही

  2. ACKOOL

      2 वर्षांपूर्वी

    मूठभर इंग्रजांनी एवढे जुलूम करूनही हिंदुस्थानला जखडून ठेवले ते नेमके कोणाच्या सहकार्याने हे आता गुप्त राहिले नाही !!



वाचण्यासारखे अजून काही ...

बहुविध.कॉम

आम्ही आहोत साहित्य व्यवहारातले ‘शबरी’!
तुम्हाला शबरीची बोरे माहिती आहेतच. बोरे चाखून, त्यातली जी उत्तम होती ती शबरीने श्रीरामाला अर्पण केली होती. त्याच धर्तीवर “बहुविध डॉट कॉम” या उपक्रमाद्वारे साहित्य व्यवहारातील शबरीची भूमिका आम्ही करत आहोत. त्याच निष्ठेने उत्तमातलेही उत्तम साहित्य तुमच्यापर्यंत पोचवण्यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत. साहित्याची निवड करताना सर्व प्रकारचा रसास्वाद मिळून तुमचे साहित्यिक भावविश्व कसे समृद्ध होइल हे आम्ही काळजीपूर्वक पाहतो. नव्या काळाशी सांधा जोडत हा सगळा व्यवहार आम्ही डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर करत आहोत. म्हणजे वाचण्यासाठी तर आहेच, ऐकण्यासाठी आणि पाहण्यासाठी देखील कसदार कंटेंट इथे मिळत राहणार आहे. बोरे जशी विविध प्रकारांची,रंगांची, आकारांची असतात तसेच साहित्यही बहुधांगी असते. मराठी भाषेत गेल्या शे-दीडशे वर्षात हजारो लेखकांनी, अनेक विषयांवर साहित्य निर्मिती केली आहे. त्यातले कसदार साहित्य निवडून ‘पुनश्च’ अंतर्गत या डिजिटल व्यासपीठावरुन देत आहोत. त्याशिवाय चित्रपटविषयक दर्जेदार ‘रूपवाणी’, साहित्य व्यवहारातील मानाचे पान ‘ललित’ मासिक, बाल-कुमारांचे उत्तम मनोरंजन करणारे ‘वयम्’, भाषेचा चहुअंगी वेध घेणारे ‘मराठी प्रथम्’ अशा विविध नियतकालिकांच्या रूपात ही बहुविविधता दिसेल.

अतिरिक्त माहिती

आपण जर का या व्यासपीठावरील कोणत्याही साहित्यामुळे नाराज झाला असाल अगर आपल्या भावना दुखावल्या असतील तर editor@bahuvidh.com या मेल आयडीवर लगेच संपर्क साधा.