ग्लासनोस्त व पेरेस्त्रॉइका- भाग १

असे म्हणतात की, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या बौध्दिकानंतर एका कार्यकर्त्याने गोळवलकरांना संघाच्या विचारसरणीत काही बदल सुचवले होते. त्यावर गुरूजी म्हणाले, ‘बदलला की संघ संपला हे लक्षात ठेव’.

कम्युनिस्ट पक्षालाही हे वर्णन तंतोतंत लागू होते. मिखाइल गोर्बाचेव यांनी ११ मार्च १९८५ रोजी रशियाच्या पॉलिटब्युरोचे महासचिव म्हणून सूत्रे हाती घेतली आणि २५ डिसेंबर १९९१ रोजी राजीनामा देऊन रशियाची सूत्रे बोरिस येल्तसिन यांच्या हाती सोपवली. आपल्या कारकिर्दीच्या सहा वर्षात गोर्बाचेव यांनी  पक्षाची पारंपरिक ताठर भूमिका सोडून  देऊन ग्लासनोस्त (खुली चर्चा) व  पेरेस्त्रॉइका (पुनर्रचना) यांची मात्रा दिली आणि जनतेत असलेला अनेक वर्षाचा असंतोष उफाळून आला. परिणामस्वरूप २६ डिसेंबर १९९१ रोजी रशियाचे विघटन होऊन प्रजासत्ताकातील छोट्या छोट्या राष्ट्रांना स्वातंत्र्य देण्यात आले. या गोष्टीला आता सव्वीस वर्षे झाल्यावरही रशियाची ताकद आणि ताठा टिकून आहे. पण या सर्व घडामोडी घडत असताना त्यांचा काय अर्थ काढला जात होता, त्याकडे पाहण्याचा भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचा दृष्टीकोन कसा होता, याचे विवेचन करणारा एक दीर्घ लेख १९८८ साली मौजेत प्रसिध्द झाला होता. जुने विचारवंत आणि एकेकाळी स्वतः कम्युनिस्ट पक्षाचे कार्यकर्ते असलेले  श्री. प्रभाकर उर्ध्वरेषे यांनी हा लेख लिहिल्याने त्याचे महत्व अधिक आहे.

१ मे कामगार दिनाच्या निमित्ताने, कामगारांच्या कल्याणाचा वसा घेऊन स्थापन झालेल्या सोविएत रशियाच्या विघटनाचा पाया कसा घातला गेला ? त्याची पार्श्वभूमी काय होती ? याचा उहापोह करणारा पहिला भाग आज वाचा.

********

अंक- मौज;  वर्ष- १९८८ 

अलीकडे सोविएत युनियनने सेऊल ऑलिम्पिक्समध्ये १३२ पदके मिळविण्याचा  विक्रम केल्यामुळे त्या राष्ट्राचे नाव फार गाजले. परंतु सोविएत युनियनचा क्रीडाक्षेत्रातील पराक्रम ही गोष्ट तशी गेल्या चारसहा ऑलिम्पिक महोत्सवांमुळे जगाला परिचित झाली हे. तसेच ज्या इतर कम्युनिस्ट देशात भांडवलदारी-सरंजामदारी पद्धतीतील कामगार-शेतकऱ्यांची पिळवणूक संपलेली आहे, तेथे वृद्धांची व बालकांची विशेष काळजी घेतली जाते, शिक्षण व आरोग्यसेवा सर्वांना विनामूल्य उपलब्ध आहे, वगैरे वैशिष्ट्यांबद्दलही पुष्कळ सांगितले जाते, त्यांत बरेच तथ्य आहे यात शंका नाही.

परंतु त्याचबरोबर गेल्या दोनतीन वर्षात सोविएत युनियनचे नवे सर्वोच्च नेते मिखाईल गोर्बाचेव यांनी जे काही फार मोठे, अगदी मूलभूत स्वरूपाचे बदल सोविएत युनियनमध्ये घडवून आणण्याचे प्रयत्न चालविले आहेत व त्याचे जे दूरगामी स्वरूपाचे परिणाम गेल्या दोनतीन महिन्यांत दिसून आले आहेत, त्यामुळे फक्त सोविएत युनियनच्या जनतेमध्येच नव्हे तर संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय कम्युनिस्ट चळवळीलाच मोठा हादरा बसला आहे.

हा लेख पूर्ण वाचायचाय? सोपं आहे. एकतर ‘पुनश्च’ नियतकालीकाचे सशुल्क सभासदत्व घ्या.

~ किंवा ~

तुमचे सोशल अकाऊंट कनेक्ट करून आजच्या दिवसापुरते बहुविध डॉट कॉम चे सभासद व्हा.

फ्रीमियम चे सभासदत्व मात्र एका दिवसात संपत असल्याने त्याआधी पैसे भरून वार्षिक सभासदत्व घेणे आवश्यक आहे. काही अडचण आली तर ९८३३८४८८४९ या क्रमांकावर संपर्क साधा.

विद्यमान सभासद जर काही कारणाने logout झाले असतील तर ते देखील हा पर्याय वापरून लॉगीन करू शकतात.

Leave a Reply