मराठी शाळांमधील प्रयोगशीलता

प्रयोगशीलतेच्या संदर्भात वरील चार प्रकारच्या शाळा पाहिल्यावर काही ठोस मुद्दे लक्षात येतात. पहिल्या प्रकारच्या शाळांमध्ये शाळेचे संस्थापक, मुख्याध्यापक आणि शिक्षक यांच्यात शिक्षणाच्या उद्दिष्टांविषयी स्पष्टता आणि एकवाक्यता आहे. त्यामुळे अभ्यासघटक शिकवताना किंवा एखादा उपक्रम राबवताना त्यातून मुलांवर कोणते मूल्य रुजवायचे आहे, याची सखोल जाणीव आहे. इथे कृतिशील शिक्षणावर, अनुभवाधारित शिक्षणावर भर आहे, मात्र त्यासाठी शैक्षणिक साधनांचे फार स्तोम माजवले जात नाही. इतर तीन प्रकारच्या शाळांमध्ये मात्र शिक्षणाच्या उद्दिष्टांविषयी संस्थापक, मुख्याध्यापक आणि शिक्षक यांच्यात फारशी स्पष्टता नाही. त्यामुळे बऱ्याचदा अभ्यासघटक शिकवण्यावर भर राहतो, उपक्रमासाठी उपक्रम करण्यावर भर राहतो. त्यासाठी भरपूर साधनांचा वापर होऊन तो विद्यार्थ्यांपर्यंत चांगल्या प्रकारे पोचतोही. अशा प्रकारच्या शिक्षणातून रोजगारक्षम मनुष्यबळ घडवणे हे शिक्षणाचे मूलभूत उद्दिष्ट साध्य होऊ शकेल. मात्र केवळ रोजगारक्षम मनुष्यबळावर  कोणताही देश  सामर्थ्यवान होऊ शकणार नाही, त्यासाठी आवश्यक असतो मूल्यांचा संस्कार. असे मूल्याधारित प्रयोग मोठ्या प्रमाणात घडून येण्यासाठी ह्या चारही प्रकारच्या शाळांमध्ये समन्वय घडून येण्याची नितांत आवश्यक आहे. तसं झालं तर गावोगावी आणि गल्लोगल्ली पहिल्या प्रकारच्याच प्रयोगशील मराठी शाळा सर्वत्र दिसू लागतील.

——————————————————————————————-

कोणत्याही देशाचे भवितव्य तिथल्या शाळांमध्ये घडत असते असे अनेक शिक्षणतज्ज्ञांनी सांगितले आहे आणि त्याबाबत कोणाचेच दुमत असण्याचे कारण नाही. आपल्या पुण्याइतके क्षेत्रफळ असणारा फिनलंड देश, पण तिथली शिक्षणव्यवस्था जगभरात सर्वोत्तम समजली जाते. फिनलंडने त्यांची अर्थव्यवस्था बळकट केली ती गुणवत्तापूर्ण शिक्षणव्यवस्थेच्या बळावरच! अशा प्रकारचे उदाहरण केवळ फिनलंडचेच नाही; तर युरोपियन देश आणि जपानसारख्या देशाबाबतही असेच म्हणता येईल. या पार्श्वभूमीवर आपल्या महाराष्ट्रातील शिक्षणव्यवस्था पाहता येईल. महाराष्ट्रातील मराठी शाळांमध्ये ग्रामीण भागांतील जिल्हापरिषदांच्या शाळा, शहरांतील महानगरपालिकेच्या शाळा, ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अनुदानित खासगी शाळा व विनाअनुदानित शाळा अशा शाळांचा समावेश होतो. तसेच शासनाची मान्यता नसलेल्या काही मराठी शाळाही आहेत आणि त्यांचा मान्यतेसाठी लढा चालू आहे.

आज महाराष्ट्रातील अनेक शाळांमध्ये विविध नावीन्यपूर्ण  प्रयोग होत आहेत. सिंधुदुर्गमधील देवगड तालुक्यातील शिरगाव येथील शाळेतील शमशुद्दीन अतार यांनी गणिती संकल्पना समजून सांगण्यासाठी सातशेच्या घरात जीआयएफ इमेजस तयार केल्या आहेत. सध्याची पिढी ही जन्मतः डिजिटल माध्यमात वाढलेली आहे. या माध्यमातील नवनवीन गोष्टींचे त्यांना अप्रुप असते. काही सेकंद हालचाल करणाऱ्या जीआयएफ इमेजचा सध्या ट्रेंड आहे. एरवी मुलं आणि आपणही या इमेजस करमणुकीसाठी पाहतो. अत्तार सरांनी मात्र त्याचा शिक्षणात उपयोग करून घेतला. अत्तार सर त्यांच्या शाळेतील मुलांना तर या जीआयएफ पाठवतातच, पण त्यांच्या संपर्कातील अनेक शिक्षकांना या जीआयएफ पाठवून इतरही मुलांचे गणित सोपे करतात. त्यांच्या गणितातील प्रयोगाची इत्थंभूत माहिती देणारे Sopeganit.in या नावाचे संकेतस्थळही आहे. शिवाय त्यांच्या शाळेत SOLE (सेल्फ ऑर्गनाइज्ड लर्निग एन्व्हायरन्मेंट) हा उपक्रम राबवला जातो. या उपक्रमाच्या अंतर्गत स्कायपच्या साहाय्याने जगभरातील दोनशेच्या वर शिक्षकांनी या शाळेला ऑनलाईन माध्यमातून शिकवले आहे.

तंत्रज्ञानाने शिक्षण सोपं अन् मनोरंजक करण्याचं दुसरं उदाहरण आहे सोलापूरमधील बार्शी येथील जिल्हा परिषद शाळेतील रणजित डिसले सरांचे. डिसले सरांची ख्याती शिक्षणातील क्यूआरकोड आणि व्हर्च्युअल ट्रिप या प्रयोगासाठी आहे. आपल्याला बँकेच्या खातेपुस्तकावरील तसेच वस्तुंच्या किंमतीसाठी असलेला बारकोड माहीत असतो. पण डिसले सरांनी याच पद्धतीचा वापर आपल्या मुलांना शिकविण्यासाठी केला. ही पद्धत पालक आणि मुलांमध्ये इतकी लोकप्रिय झाली की,  २०१५ पासून ‘बालभारती’ने त्यांच्या पाठ्यपुस्तकांमध्येही पूरक अभ्यासक्रमासाठी क्युआर कोड छापण्यास सुरुवात केली. या क्यूआरकोडमध्ये पाठ्यपुस्तकातील घटकासंबंधीचा मजकूर सांकेतिक रूपात साठवलेला असतो. सोप्या शब्दांत सांगायचं तर पाठ्यपुस्तकातील कवितांचे, स्थळांचे व्हिडीओज्, मुलाखती अशा गोष्टी ह्या क्यूआरकोडमध्ये साठवता येतात. आपल्या मोबाईलमध्ये क्यूआरकोड स्कॅनर हे ऍप डाऊनलाऊड केले की त्याच्या साहाय्याने पाठ्यपुस्तकातील कोड स्कॅन करून संबंधित गोष्टी मोबाईलवर ऐकता, पाहता येतात.  या तंत्रज्ञानामुळे पालक आणि विद्यार्थी घरीही मोबाईलच्या साहाय्याने पाठ्यपुस्तकातील घटक शिकू शकतात. इतकेच नव्हे तर एखादा घटक समजला नाही तर त्यावर तसा अभिप्रायही देऊ शकतात. डिसले सरांची आणखी एक प्रयोगशीलता म्हणजे व्हर्च्युअल ट्रिपची. डिसलेसर सध्या व्हर्च्युअल ट्रिप ऑफ सायन्स सेंटरच्या माध्यमातून पहिली ते दहावीच्या मुलांसाठी त्रेपन्न प्रयोग दाखवतात. राज्यातील आणि देशातील एक हजार पाचशे शाळांनी त्याचा लाभ घेतलेला आहे. त्याशिवाय जगभरातील ऐंशी हजार विद्यार्थ्यांनी सोलापूरच्या चादरी आणि कापड या उद्योगाची सफर घडवणारी व्हर्च्युअल टूर ऑफ टेक्स्टाइल इंडस्ट्री आणि व्हर्च्युअल टूर ऑफ डायनॉसॉर पार्क हेही उपक्रम पाहिलेले आहेत.

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 3 Comments

  1. Charusheela Kiran Bhamare

    मराठी शाळेतील उपक्रमशीलता आणि शिक्षकांंचे प्रयत्न यांना चांगले व्यासपीठ आपण उपलब्ध करून देत आहात….आपलेही मनस्वी आभार

  2. Meenalogale

    खूप महत्वपूर्ण लेख आहे.इतके विविध प्रकारचे उपक्रम राबवणाऱ्या शाळांची माहिती जास्त लोकांपर्यंत पोचायला हवी.

  3. Akshay gaikwad

    mast madam .
    khup chan

Leave a Reply