fbpx
☏ 91 5225 5235 | 9833 848 849

भाषेचा सच्चा शिलेदार – अरुण फडके

मराठी लिहिता – वाचता येणाऱ्यांना, शिकणाऱ्यांना हमखास उपयोगी पडणारा ‘मराठी लेखन-कोश’, मराठी शब्दांच्या प्रमाण-लिखाणाबाबत जे शोधाल ते हा कोश देतो. सरसकट चुकीच्या पद्धतीने लिहिले जाणारे शब्दही अनामिकेच्या चिन्हाने दर्शवतो.  या कोशाचे संकल्पनाकार, रचनाकार, संपादक अरुण फडके यांचे १४ मे २०२० रोजी कर्करोगाने निधन झाले. मराठी लेखनकोश, मुद्रितशोधन, व्याकरण व प्रमाणभाषा लेखनाचा प्रसार अशा अनेक पातळ्यांवर त्यांनी केलेले काम हे हिमालयाएवढे आहे. त्याहूनही अनेक अफाट योजना, कल्पना मनात ठेवून सर अनंतात विलीन झाले. त्यांचा उत्साह, कामाचा झपाटा याच्याशी परिचित असणाऱ्या प्रत्येकालाच हा धक्का होता.

शुद्धलेखन या प्रकाराचा पूर्वी दबदबा असला तरी त्याबाबत मूलभूत आणि दिशादर्शक लिखाण फारसे झालेले नाही. आता तर शुद्धलेखन हा थोडा वादाचा विषय होतो. हा वादही कोणते नियम योग्य – अयोग्य याबद्दल नसून नियमांची गरजच काय या भूमिकेतून घातला जातो. या वादात सर फारसे पडले नाहीत. ‘भाषा प्रवाही आहे असे म्हणत तिला वाटेल तसे वापरण्याने गोंधळच होणार’, ही त्यांची भूमिका. शब्द लिखाणाच्या रुढ पद्धतींना नियम लावणे, अपवाद शोधून प्रमाणलेखन सिद्ध करणे, काही नियमांच्या स्पष्टतेवर प्रश्न उभे करणे त्यावर वेगवेगळ्या माध्यमांतून उत्तरे शोधणे आणि पुरविणे यालाच त्यांनी वाहून घेतले.  केवळ वीस पंचवीस वर्षांत त्यांनी एकाहाती जे काम उभे केले आहे ते पाहूनच जीव दडपून जातो. आणि ते सुद्धा स्वतःचा मुद्रणकलेचा व्यवसाय, मुद्रितशोधनाची कामे, सांसारिक जबाबदाऱ्या हे सर्व सांभाळून. शुद्धलेखन वा प्रमाणलेखन या संकल्पनेचा निःस्वार्थीपणे आणि तळमळीने, लोकाभिमुख पद्धतीने केलेला प्रसार आणि त्यासंबधीचे साहित्यनिर्माण या त्यांच्या कामाला तोड नाही.

मुद्रणालयाचा व्यवसाय सांभाळताना त्यांनी मुद्रितशोधनाच्या कामांना  सुरुवात केली. त्यासाठी संदर्भ शोधत असता, त्यांना या क्षेत्रात असणारी प्रमाणग्रंथांची उणीव जाणवली. त्यातून मराठी शब्दांतील ऱ्हस्व, दीर्घ, सामान्यरूपे, विभक्तीप्रत्ययांमुळे लिखाणात होणारे बदल, क्रियापदांची रूपे अशा अनेक गोष्टी असलेला मराठी लेखन-कोश आकारास आला. बरेचदा असे कोश कपाटात राहतात. काम करणाऱ्यांना हाताशी लागणारे पुस्तक हवे असते, ही गरज ध्यानात घेऊन त्यांनी ‘शुद्धलेखन ठेवा खिशात’ ही आवृत्ती काढली.  लोकांच्या गरजा मोबाईल-आधारित झाल्यावर त्यांनी लेखनकोशाचे अॅपही विकसित केले. थोडक्यात ही मराठी ‘स्पेलिंग डिक्शनरी’ त्यांनी सतत अद्ययावत राखली. त्याशिवाय ‘शुद्धलेखन मार्गप्रदीप’, ‘सुलभ मराठी शुद्धलेखन’, ‘चकवा शब्दांचा’ अशी अनेक पुस्तके देत मुद्रितशोधकांच्या, संपादकांच्या, पत्रकारांच्या, प्रकाशकांच्या कामाचा मूलाधार म्हणता येईल असे काम त्यांनी उभे केले.

शुद्धलेखन हा आग्रह न राहता ती सवय व्हायला हवी या तळमळीतून त्यांनी शुद्धलेखनाचे वर्ग, कार्यशाळा घेण्यास सुरुवात केली. अगदी शेवटच्या आजारातही ते विद्यार्थी, शिक्षक, लेखक, पत्रकार अशा सर्वांसाठी नियमबद्ध लेखनाच्या कार्यशाळा रचत आणि घेत होते. प्रमाणलेखनाबाबतची अनास्था दूर करण्यासाठी दुर्गम भाग, खडतर प्रवास, गैरसोयी या कशाचीही तमा न बाळगता महाराष्ट्रभर फिरत अनेक विद्यार्थी, कार्यकर्ते त्यांनी घडवले. प्रमाणलेखनाच्या कामासाठी कसलेही अकादमीय पाठबळ नि पदव्या नसताना, भाषेच्या ध्यासाखेरीज इतर कसलेही स्वार्थ न बाळगता, कटुता न येऊ देता केलेल्या या कामाची नोंद मराठी भाषाविश्वाला घ्यावी लागली. त्यांच्या कार्यशाळांवर आधारित अभ्यासक्रमाला लोकप्रियतेसोबतच विद्यापीठांची मान्यता मिळाली. ‘मुद्रितशोधन आणि संपादनकौशल्य’ या प्रशिक्षण- वर्गातून त्यांनी अनेक संपादक, मुद्रितशोधक घडवले. प्रमाणलेखनाशी संबधित शासनाच्या विविध समित्या, मंडळे, विश्वकोश या कामातही सरांचा सहभाग होता.

अभ्यासपूर्ण मांडणीतून झालेली मते सर वेगवेगळ्या व्यासपीठांवर मांडत. त्याबद्दलच्या शंकांचे निरसन करत. भाषा, व्याकरण, प्रमाणलेखन यासंबधीच्या विचारणांना शांतपणे, निरलसपणे उत्तरे देत राहणे हे सरांचे वैशिष्ट्य. वेगवेगळ्या योजना सतत त्यांच्या डोक्यात घोळत. कामाची तळमळ, शिस्त, बारीकसारीक बाबींचा विचार करून केलेली बांधीव आखणी, यांच्या सहाय्याने या योजनांना मूर्तरुप देणे त्यांना शक्य होई. मुद्रितशोधन वर्गासाठीच्या त्यांच्या साहित्यातील सूचना बघितल्या तरी याची कल्पना येईल. ‘मुद्रितशोधकाने स्वतःकडे कोशसाहित्याचा संग्रह केला पाहिजे. ते कोश सतत बघून त्याची वैशिष्ट्ये मनात पक्की करावीत’ एथपासून ते ‘बेरजेचे कोष्टक असल्यास बेरजा करून पाहा’ किंवा ‘लहानसहान चिन्हे दिसल्याशिवाय त्याचा उच्चार मनातही होता कामा नये’, अशा अनेक बारीकसारीक सूचनांमुळे त्यांचे शिकवणे परिपूर्ण होई. “मुद्रितशोधन हे मजेशीर काम आहे. एरवी चुका सांगितल्यावर लोक रागावतात, तर इथे चुका काढण्याचे लोक पैसे देतात”, असे सर गमतीने म्हणायचे, पण या सूचना बघितल्या की हे केवढे जबाबदारीचे काम आहे हे लक्षात येई.

संस्कृत शब्दांना मराठी प्रमाणलेखनात दिली जाणारी विशेष वागणूक सर्वसामान्यांना सहज समजेल आणि वापरता येईल असे नियम असण्याची निकड त्यांना वाटत होती. त्यासाठी निरनिराळ्या पातळ्यांवर जनमत तयार करणे, नव्या नियमांसाठी सुलभ आणि शास्त्रशुद्ध आराखडा पुरवणे हे अजून एक महत्त्वाचे काम ते करत होते. हे काम त्यांच्या हयातीत झाले नाही. ते  होणे अगदी आवश्यक होते.  मराठी लिपीच्या बाबतीत मूलगामी संशोधनाधारित मांडणी ते करत होते. ते कामही पूर्णत्वाला गेले नाही.  मराठीतले शब्दकोश हे समानार्थी शब्द देणारे कोश आहेत, शब्दार्थ सांगणारा कोश तयार व्हावा हेसुद्धा त्यांचे अजून एक मानस. मराठीत शब्दलेखन, त्याचा अर्थ, सामान्य रूप, व्याकरण, वापर, विरुद्धार्थी शब्द, समानार्थी शब्द, वाक्प्रचारात उपयोग, इत्यादी दहा बाबी असलेला कोश तयार करण्याची त्यांची तीव्र इच्छा होती. त्यासाठीच्या कामाचा दहा वर्षांचा आराखडाही त्यांनी तयार केला होता. कर्करोगाशी झुंज देत असतानाच त्यावरही ते मेहनत घेत होते. भाषाकोश हा विषय त्यांच्या धमनीतून वाहत होता जणू. दूरदर्शनवरचा कार्यक्रम बघताना यमककोश करावा अशी कल्पना मृत्यूच्या केवळ पंधरा दिवस आधी मांडून त्यावर त्यांनी काम सुरू केले होते.

जेमतेम चार वर्षापूर्वी मी सरांचा ‘मुद्रित शोधन आणि संपादन’ हा वर्ग  केला. त्यानंतर हिंदी लेखन कोश ॲपच्या कामासाठी त्यांनी मला विचारणा केली. अगदी नेमकेपणाने ते कामाची आखणी करत. फाइलच्या नावात कॅपिटल लेटर्स, अंडरस्कोअर नकोत इथपासून स्पष्ट सूचना ते देत. हिंदी लेखन कोश, मराठी शब्दार्थ कोश, दशभुजा कोश या अनेक कामात त्यांनी मला सामावून घेतले. ही सगळी कामे कुठल्या ना कुठल्या टप्प्यावर, काही कारणाने थांबून राहिली.  कामातला नेमकेपणा मात्र मला शिकता आला. उच्चारणाप्रमाणे मराठी टाईप करण्याचा बर्‍यापैकी वेग मी आधी कमावला होता. पण फक्त वेग उपयोगाचा नाही असे सांगत कळफलक वापरण्याची विशिष्ट पद्धत त्यांनी शिकवली. इन्स्क्रिप्ट  वापरायला शिकवले. कोशाचे काम हे तसे रुक्ष स्वरूपाचे, त्यामुळे शेक्सपिअरच्या नाटकावरील हिंदी पुस्तकाचे मुद्रितशोधन करण्याबाबत त्यांनी मार्चमध्ये  विचारले तेव्हा मी हरखून गेले होते. त्यांच्याबरोबर हे काम करता येणार नाही अशी पुसटशीही शंका तेव्हा आली नाही.

फडकेसर म्हणजे मराठी भाषेवर निरातिशय प्रेम करणारा भाषेचा सच्चा शिलेदार. लिहिण्या-बोलण्यात मराठी शब्द वापरल्याविना तो रुळेल कसा, असे ते विचारायचे. आपल्या ‘हॅलो’ला “नमस्कार, मी फडके बोलतोय”, असा प्रतिसाद आता येणार नाही ही जाणीव खिन्न करणारी आहे.

विजया सहजराव

(लेखिका अनुवादक आणि अरुण फडके यांच्या विद्यार्थिनी आहेत.)

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 7 Comments

  1. Anand G Mayekar18 MAY 2020 REPLY

    Marathi bhashechya jatanasathi, bhasha jopasanyasathi ani bhasha shastra shuddha vhavi yasathi jyani amol yogdan dile asha, Phadke sir, ek yogi-arka yana hrudayapasun dandwat ani bhavpurn adaranjali.
    Adhyayan kartine Adhyapan kartyala vahileli hi shabda-kusunanjali adaraniya ahe.
    Varil namud kelelya pustaka baddal …Tyanchya upalabdharevar krupaya mahiti dyavi. Ha anmol theva apalya bhandarat asava ani tyacha yogya aswad ghyava hi ichha.
    Ek Thanekar, ek vachak ani Marathi bhashecha upasak ya natyane mi prarthana karato ki Phadke siranchya he mahan karyachi jyoti akhand tevat raho

    1. आनंद,
      फडके सरांची सर्व पुस्तके ठाण्यातील मॅजेस्टिक बुक डेपोमध्ये आपल्याला उपलब्ध होतील. शिवाय बुकगंगावरून ऑनलाईनही मागवता येतील.

  2. भावपूर्ण श्रद्धांजली

  3. श्री अरुण फडके यांचा माझा परिचय खूप जुना.माझ्या शून्यकचरा या पुस्तकाचे मुद्रितशोधन त्यांनी केले. खरतर पुस्तक प्रकाशनाचे तंत्रच त्यांच्यामुळे मला समजले. त्यांच्या जाण्याने भाषा पोरकी झाली आहे. श्रद्धांजली वाहतांना माझ्याबरोबरच माझ्या अक्षरांचे डोळेही पाणावत आहेत.

  4. भावपूर्ण श्रद्धांजली!

  5. मराठी भाषेसाठी अरुण फडके यांनी मोठे योगदान दिले आहे. नव्वदच्या दशकात इंग्रजी भाषा संगणक , ई-मेल मधून अधिक विस्तारत असताना, फडके यांनी मराठी शुद्ध लेखन ध्वज खांद्यावर घेऊन कार्यशाळा घेतल्या.
    मी यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठात पुस्तके संपादित करताना, त्यांच्या पुस्तकाचा आधार अनेकवेळा घेतला होता. आपल्याला आपली भाषा शास्त्रशुद्ध वापरता आली पाहिजे, हे काम फडके यांनी व्याकरणावर पुस्तके लिहून सुलभ केले होते.
    भावपूर्ण श्रद्धांजली!💐💐

  6. Marathi bhashechya jatanasathi, bhasha jopasanyasathi ani bhasha shastra shuddha vhavi yasathi jyani amol yogdan dile asha, Phadke sir, ek yogi-arka yana hrudayapasun dandwat ani bhavpurn adaranjali.
    Adhyayan kartine Adhyapan kartyala vahileli hi shabda-kusunanjali adaraniya ahe.
    Varil namud kelelya pustaka baddal …Tyanchya upalabdharevar krupaya mahiti dyavi. Ha anmol theva apalya bhandarat asava ani tyacha yogya aswad ghyava hi ichha.
    Ek Thanekar, ek vachak ani Marathi bhashecha upasak ya natyane mi prarthana karato ki Phadke siranchya he mahan karyachi jyoti akhand tevat raho

Leave a Reply

Close Menu