शब्दांच्या पाऊलखुणा – केरसुणीला किनखापाची गवसणी (भाग – सतरा)

स्वयंपाकघरात भांडी धरण्यासाठी वापरला जाणारा चिमटा किंवा पकड याला महाराष्ट्राच्या काही भागात ‘गावी’ असंही म्हटलं जातं. अंगठा आणि त्याच्या शेजारच्या बोटाची होते ती चिमट, अन् या चिमटीत मावेल एवढा पदार्थ म्हणजे चिमूटभर. तर स्वयंपाक घरात वापरल्या जाणाऱ्या पकडीच्या टोकाचा आकारही अंगठा आणि त्याच्या शेजारच्या बोटाने होणाऱ्या चिमटीसारखाच तर असतो, म्हणून तो चिमटा! त्याच्या त्या विशिष्ट आकारात भांडी सापडतात, गावतात. म्हणूनच या पकडीला ‘गावी’ म्हटलं जात असावं. काही ठिकाणी सोनाराकडील दागिन्यांना आकार देणाऱ्या चिमट्यालाही ‘गावी’ म्हणतात. 

—————————————————

शब्द वापरून वापरून भाषेत रुळतात अन् ते वापरले नाही की मागे पडतात. शिवाय शब्दांच्या अनेक अर्थांपैकी एकाच अर्थाने  शब्द वापरात राहिले की इतर अर्थ मागे पडतात. भाषाविज्ञानात याला अर्थसंकोच म्हटलं जातं. मिळणे, आढळणे या शब्दांचा एक अर्थ भेटणे आहे, तसेच काही वेळा विशिष्ट संदर्भात माणसेही मिळतात, हे आपण शब्दांच्या पाऊलखुणा सदरातील भाग क्र. नऊ आणि दहा या दोन लेखात पाहिल्याचं तुम्हाला आठवत असेल. याच्याशी संदर्भात आणखी एक क्रियापद आहे ‘सापडणे’. ‘शोधले की सापडते’ हा शब्दप्रयोग तर आपण अगदी सहज करतो. मात्र महाराष्ट्राच्या बऱ्याच ग्रामीण भागात वस्तू सापडत नाहीत तर घावतात.  ‘सापडणे’ शब्दाप्रमाणे घावणे किंवा गावणे या शब्दांचे मूळही संस्कृतमध्ये असल्याचे दिसते.

हेही वाचलंत का?

शब्दांच्या पाऊलखुणा – पैसे भेटले? (भाग – नऊ)

शब्दांच्या पाऊलखुणा – सेनापती शत्रूला जाऊन मिळाला! (भाग – दहा)

‘सापडणे’ या क्रियापदाचे वेगवेगळ्या शब्दकोशांतील अर्थ आढळणे, मिळणे, प्राप्त होणे, घावणे, गवसणे, ताब्यात येणे असे आहेत. वि. का. राजवाडे आणि कृ. पां. कुलकर्णी यांनी सं+पद् म्हणजे प्राप्ती अशी याची व्युत्पत्ती दिली आहे. कुलकर्णी त्याचे प्राकृत रूप ‘संपड’ असल्याचे सांगतात. तर राजवाडे ‘सापडणे’चा एक अर्थ ‘भेटणे’ असा सांगून पुढील उदाहरणे देतात – तो मला रस्त्यात सापडला, मी कचाटीत सापडलो.

‘सापडणे’ याच अर्थाने ग्रामीण भागात घावणे, गावणे हे क्रियापद वापरले जाते. कुलकर्णींनी त्याचे संस्कृत रूप ‘गव्यति’ असे सांगितले आहे. या घावणे किंवा गावणे क्रियापादाचे प्रमाण मराठीतील रूप म्हणजे गवसणे. मात्र कुलकर्णी ‘गवसणे’ची व्युत्पत्ती संस्कृतमधीलच ‘गवेषयति’ या शब्दात आहे असे म्हणतात. याचा मूळ अर्थ गायींचा शोध करणे, गायी सापडून देणे असा होता. त्या अर्थाचे

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 2 Comments

  1. dabhay

    फारच छान।

  2. Anonymous

    सापडण्याचा अर्थ चांगलाच गवसला.छान अभ्यास!

Leave a Reply