शब्दांच्या पाऊलखुणा – ‘ज्ञ’ ज्ञानाचा (भाग – तीन)

“…काही वेळा ‘शहाणा’ शब्द नकारात्मक अर्थानेही वापरला जातो. एखादा माणूस गरजेपेक्षा जास्त चतुराई दाखवत असेल तर ‘जास्त शहाणपणा दाखवू नकोस’ असं म्हटलं जातं. नेपाळी भाषेप्रमाणे मुंबईया हिंदीमध्ये ‘श्याना – श्याणा’ असं म्हणण्याची पद्धत आहे. गरजेपेक्षा जास्त शहाणपण दाखवणाऱ्याला मराठीत ‘दीडशहाणा’ म्हटलं जातं. याच अर्थाने उर्दू आणि हिंदीमध्ये ‘डेढअक्कल’ म्हणण्याची पद्धत आहे. ‘अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा’ अशी मराठीत म्हणही आहे. स्वतःला शहाणा समजणारा मनुष्य बैलास काम करायला लावले तर त्याला भूक लागून जास्त दाणावैरण आणावी लागेल, या धास्तीने बैल दावणीला नुसता बांधून ठेवतो अन् रिकाम्या बैलासाठी वैरणपाणी करत राहतो. म्हणजे अति शहाण्याचा  उद्देश तर साध्य होत नाहीच, तरी त्याला करायचे ते काम करावेच लागते…” भाषा आणि संस्कृती यांचं मनोरम दर्शन घडवणाऱ्या  ‘शब्दांच्या पाऊलखुणा’ या सदरातील साधना गोरे यांचा –  ‘ज्ञ’ ज्ञानाचा – हा लेख (अधिक वाचा) 

———————————————————————

हेही वाचाः-

शब्दांच्या पाऊलखुणा – छडी लागे छमछम! (भाग – दोन)

शब्दांच्या पाऊलखुणा – गोष्ट मातीची! (भाग – एक)

ज्ञ – ज्ञानाचा

मराठीतील ‘ज्ञ’ हे जोडअक्षर संस्कृत भाषेतून आले आहे. भारतातील अनेक भाषांत ‘ज्ञ’ आहे. मात्र प्रत्येक भाषेतील त्याचा उच्चार वेगळा आहे. मराठीत ‘ज्ञ’चा उच्चार द+न+य  या तीन अक्षरांचा मिळून होतो. हिंदीमध्ये ग+य या दोन अक्षरांचा एकत्रित उच्चार होतो. गुजरातीमध्ये ग+न असा जोडून उच्चार आहे, तर संस्कृमध्ये ज+ञ असा संयुक्त उच्चार केला जातो. संस्कृतमध्ये या ‘ज्ञ’ अक्षराला स्वतंत्र अर्थही आहे. ‘ज्ञ’ म्हणजे जाणकार, बुद्धिमान, विद्वान. तर ‘ज्ञा’चा अर्थ आहे माहीत होणे, परिचित होणे. ‘ज्ञा’पासून बनलेल्या ज्ञान या शब्दाचाही तोच अर्थ आहे. संस्कृतमधील ज+ञ या उच्चाराची आठवण करून देणारे मराठीतील शब्द म्हणजे जाण, जाणणे.

हा लेख वाचण्यासाठी आपल्याला ‘मराठी प्रथम’ नियतकालीकाचे सभासदत्व घ्यावे लागेल. ‘मराठी प्रथम’ सभासदत्वाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी इथे क्लिक करा.

This Post Has 5 Comments

  1. ugaonkar

    chan

  2. ugaonkar

    khup mahiti purn

  3. vilasrose

    माहीतीपूर्ण लेख.कोणत्या भाषेतून मराठीत वेगवेगळे शब्द आले,हे वाचून माहिती मिळाली व मनोरंजनही झाले.

  4. Rdesai

    व्वा ! माहितीपूर्ण लेख.

  5. arvindjadhav

    छान अभ्यासपूर्ण.

Leave a Reply