सभासद लॉगिन
नवीन सभासदत्व !


" ज्ञानरंजन " शब्द शोधाशी निगडित लेख


पुनश्च

इन्कम टॅक्स डे

दिगंबर गाडगीळ | 9 वर्षांपूर्वी

इन्कमटॅक्स म्हटलं की आपल्या सर्वांच्या पोटात (अगदी कितीही नाही म्हटलं तरी) एक बारीक कळ येते. जगात दोन गोष्टी म्हणे आपण टाळू शकत नाही. एक मृत्यू आणि दुसरी टॅक्स. इतका अटळ आणि कष्टदायक प्रकार कोणी शोधून काढला हे जाणून घ्यायचंय? घ्यायलाच हवं कारण कोणाच्या नावाने बोटं मोडायची ते ठाऊक तर हवं ना? :-)
पुनश्च

वर्षाचा पहिला महिना मार्च ?

अशोक प्रभाकर आंग्रे | 9 वर्षांपूर्वी

चार वर्षानंतर येणाऱ्या वर्षाचे दिवस ३६६ असावेत आणि त्या वर्षाला ‘लीप’ वर्ष म्हणण्यात यावे असा निर्णय सीझरने सर्वप्रथम दिला.
पुनश्च

खाऱ्या पाण्यावर शेती करता येईल!

प्रा. रंगनाथ कौलगुड | 8 वर्षांपूर्वी

गरज ही शोधाची जननी आहे म्हणतात. त्याप्रमाणे अथक संशोधन आणि अविरत कष्ट या जोरावर खऱ्याअर्थाने निसर्गावर विजय मिळवून खाऱ्या पाण्यावर शेती फुलवता येते हे सिद्ध करून दाखवले.
वयम्

अद्भुत अंटार्क्टिका भाग १

डॉ. मधुबाला चिंचाळकर | 7 वर्षांपूर्वी

येथील ९८% भूभाग बर्फाने आच्छादलेला आहे. येथील बर्फात आपल्या पृथ्वीवरील सुमारे ७०% गोड्या पाण्याचा साठा आहे. ह्यावरुन आपणा सर्वांच्या लक्षात आलेच असेल की अंटार्क्टिका खंड हा आपल्या किती अनमोल ठेवा आहे!
निवडक दिवाळी २०१८

बाहेरून आले,आपलेच झाले

मकरंद जोशी | 7 वर्षांपूर्वी

गंमत म्हणजे पिझ्झा जसा बाहेरून म्हणजे इटलीहून व्हाया अमेरिका आपल्या देशात आला आणि तुमच्या पिढीचा आवडता बनला,तशा आणखी काही गोष्टी आहेत की ज्यांनी शेकडो वर्षांपूर्वी आपल्या देशात प्रवेश केला आणि आज ते आपल्या स्वयंपाकघरातले कायमचे मेंबर झाले आहेत. नावंच सांगायची तर मिरची,टोमॅटो,कॉफी,बटाटा,साबुदाणा,रताळे,शेंगदाणा हे सगळे पदार्थ चक्क इंपोर्टेड म्हणजे परदेशातून आलेले आहेत
वयम्

जादुई निसर्ग

डॉ. मधुबाला चिंचाळकर | 7 वर्षांपूर्वी

अलीकडे काही वर्षांपासून वैश्विक तापमान वाढते आहे. पृथ्वीवरील माणसांच्या निष्काळजीपणामुळे विविध प्रकारचे प्रदूषण होते आहे. यामुळे होणाऱ्या वातावरणातील बदलाचा अंटार्क्टिकातील जीवसृष्टीवर अतिशय हानिकारक परिणाम होत आहे. ही नैसर्गिक आणि नाजूक जैविक साखळी धोक्यात आली आहे.
वयम्

कॉफी शोधली बकरीने!  

सोनाली कोलारकर-सोनार | 7 वर्षांपूर्वी

काय गंमत आहे पाहा! प्रत्येक सहजशोधाचा जनक हा कोणी माणूस असतो. मात्र  कॉफी चक्क शेळ्या-मेंढ्यांनी शोधलीये! इतिहासात प्रत्यक्ष कॉफीपानाची नोंद सोळाव्या शतकातली असली तरी तिचा वापर बऱ्याच आधीपासून असावा. कॉफीचे रोपटे हे सगळ्यात आधी इथिओपियात आढळले आणि पहिले कॉफी पेय तयार झाले ते येमेनमध्ये. आफ्रिका आणि अरब जगतात कॉफी लोकप्रिय झाली; मागोमाग ती युरोपमध्ये दाखल झाली.
वयम्

Q ?

प्रशांत ननावरे | 7 वर्षांपूर्वी

Quora वर लोक कोणत्याही विषयासंबंधित प्रश्न विचारू शकतात. त्यानंतर, Quora ते प्रश्न अशा लोकांकडे पोहोचवण्याचे काम करते, जे त्या विषयाचे तज्ज्ञ किंवा अनुभवी आहेत आणि ते चांगल्या भाषेत व खात्रीलायक अशी उत्तरे देऊ शकतील.
वयम्

फुजीसान

मेधा आलकरी | 7 वर्षांपूर्वी

आमची प्रवासदेवता मात्र त्या दिवशी आमच्यावर खूपच प्रसन्न होती. फुजी फाईव्ह लेक एरियातील कावागुचीको ह्या स्टेशनला उतरलो. मागे वळून पाहिलं तर हा फुजीबुआ दत्त म्हणून उभा. अगदी पट्टीने मोजून काढलेला समभुज त्रिकोण आणि माथ्यावर शुभ्र हिमाचा मुकुट.
वयम्

पिरॅमिड

'वयम्' प्रतिनिधी | 7 वर्षांपूर्वी

अबू नबीचा परिचय करून घेण्यापूर्वी पिरॅमिडची रचना जाणून घेऊ या. तीन पिरॅमिड्स् जवळजवळ आहेत. त्यात खुकूचा पिरॅमिड मुख्य! उंची ४८० फूट. दुरून पाहताना तो सरळ, सपाट वाटला तरी पाय-यांचे उंच थर आहेत आणि रुंदही. हे थर वरती लहान लहान होत जातात. वरती चक्क १८ फुटांचा सपाट ओटा आहे.
वयम्

अवकाश-मोहिमांनी दिलेल्या ‘गिफ्ट’!

श्रीराम शिधये | 7 वर्षांपूर्वी

अवकाश-मोहिमेचे आनुषंगिक फायदे बरेच असतात. अशा मोहिमांसाठी वापरण्यात आलेलं तंत्रज्ञान एकंदर समाजासाठी फार उपयुक्त ठरतं. अर्थात अवकाश-मोहिमांसाठी वापरलेलं तंत्रज्ञान जसंच्या तसं वापरता येतंच असं नाही. मात्र बदल करून ते तंत्रज्ञान समाजाच्या भल्यासाठी उपयोगात आणता येतं.
वयम्

जाऽऽऽऽम्भईऽऽ

डॉ. उज्ज्वला दळवी | 7 वर्षांपूर्वी

पोटातल्या बाळाला सहाव्या महिन्यापासून जांभई येते. पालीसरड्यांपासून घुबडांपर्यंत सगळे पाठीचा कणा असलेले प्राणी जांभई देतात. अलीकडेच या जांभईचा अभ्यास झाला. त्याला ‘कॅझ्मॉलॉजी’ म्हणजे ‘दरीचा, खाईचा अभ्यास’ म्हणतात!
मराठी प्रथम

शब्दांच्या पाऊलखुणा - गोष्ट मातीची! (भाग - एक)

साधना गोरे | 7 वर्षांपूर्वी

आईकडील मामा, मावशी या नात्यांतही मातृकाचा भाव असल्याने बऱ्याच भारतीय भाषांमध्ये त्यात साम्य असलेले दिसते.
वयम्

‘पिझ्झा’ची जन्मकथा !

सोनाली कोलारकर-सोनार | 7 वर्षांपूर्वी

सतत समुद्रसफरीवर असलेल्या एका माणसाच्या बायकोचे नाव मरिनारा होते. तिने सगळ्यात पहिल्यांदा असा झटपट पिझ्झा बनवला आणि नवऱ्याला दिला. तेव्हापासून हा झटपट पिझ्झा नाविकांमध्ये  आवडता झाला.
वयम्

 मशरूम साम्राज्य!

मकरंद जोशी | 7 वर्षांपूर्वी

मशरूम्स प्रसिद्ध आहेत, त्या एका रात्रीत अचानक उगवून वर येण्यासाठी. त्यांच्या या अचानक फोफावण्यावरून इंग्रजीमध्ये ‘अचानक, अनपेक्षितपणे निर्माण होणाऱ्या गोष्टीसाठी ‘पॉप अप लाइक अ मशरूम’ असा शब्दप्रयोग प्रचारात आला.
वयम्

‘चांद्रयान-२’चे असेही यश!  

श्रीराम शिधये | 7 वर्षांपूर्वी

अवकाशामध्ये प्रदीर्घ प्रवास करून दूरवर जायचं तर दोन गोष्टी आवश्यक असतात. एकतर प्रवासाचा मार्ग अगदी सरळ असला पाहिजे आणि दोन, यानाचा वेग प्रचंड असायला हवा.
वयम्

पांढरेशुभ्र वाळवंट

डॉ. मधुबाला चिंचाळकर | 7 वर्षांपूर्वी

‘मैत्री’ केंद्र जवळ आल्याची खूण म्हणजे पांढऱ्या बर्फात उभा असलेला, लहानशा टेकडी एवढा भलामोठा काळाभोर कातळ! भारतीयांनी त्याचे नाव किती सुंदर ठेवले आहे- ‘शिवलिंग’!
वयम्

हसायचं कशासाठी?

डॉ. उज्ज्वला दळवी | 7 वर्षांपूर्वी

आपल्याशी कुणी तसं मनापासून हसलं की, आपल्या मेंदूच्या पुढच्या भागातल्या, दाद देणाऱ्या मज्जापेशी (Mirror neurons) उत्स्फूर्तपणे आपल्याही चेहऱ्यावर तसंच हसू फुलवतात.
वयम्

कंकणाकृती सूर्यग्रहण नक्की पहा!

हेमंत मोने | 7 वर्षांपूर्वी

पृथ्वी - चंद्र व सूर्य एका दिशेत असले म्हणजे अमावस्या (New Moon) होते.  अमावस्येच्या दिवशी हे तीनही गोल एका रेषेत आले, तरच चंद्राची सावली पृथ्वीवर पोहोचू शकते.  चंद्र पृथ्वीपासून दूर असला तर चंद्राची दाट सावली (Umbra) पृथ्वीच्या पृष्ठभागापर्यंत पोहोचू शकत नाही, परंतु दाट सावलीच्या टोकासमोर जो भाग येतो तेथील भागातून कंकणाकृती सूर्यग्रहण दिसते. विरळ सावली तिथे पोहोचू शकते, त्या भागात खंडग्रास सूर्यग्रहण दिसते. थोडक्यात ग्रहणाचे नाटक पृथ्वीच्या फिरत्या रंगमंचावर दिसते, म्हणून त्या नाटकाला ‘हा खेळ सावल्यांचा’ असे म्हणता येते.
वयम्

 जिलबी

आनंद घैसास | 6 वर्षांपूर्वी

जेवणात जिलबी सोबत ‘मठ्ठा’ म्हणजे ठेचलेली किंवा बारीक केलेली हिरवी मिरची, ठेचलेलं आलं, बारीक चिरलेली कोथिंबिर आणि किंचित काळं मीठ लावलेलं, किंचित जिरेपूड घातलेलं, ताज्या (आंबट नसलेल्या) दह्याचं ताक. हे ताक जिलब्या पचवायलाही मदत करतं... बरं का...
वयम्

गुदगुल्यांची गंमत

डॉ. उज्ज्वला दळवी | 6 वर्षांपूर्वी

गुदगुल्या हा भावनिक नात्याचा, देवाणघेवाणीचा उच्च प्रतीचा आनंद आहे. ती गंमत फक्त माणसांपुरतीच मर्यादित नाही. वानरांनाही गुदगुल्या होतात. घुशींना गुदगुल्या केल्या की, त्या माणसाला ऐकू न येणार्‍या उच्चस्वरात आनंदाने चीत्कारतात.
वयम्

हवाई वाहतूक नियंत्रक

समीर कर्वे | 6 वर्षांपूर्वी

हवाई वाहतूक नियंत्रक हे साडेसात, नऊ  किंवा बारा तासांच्या शिफ्टमध्ये काम करतात. रात्रपाळीही करावी लागते. कामाचा ताण खूप असल्यानेच एकाग्रतेसाठी दीड तासाच्या कामानंतर ४० मिनिटांचा ब्रेक दिला जातो. नियंत्रकांना टॉवरपासून जवळ घरं दिली जातात.
वयम्

पुढे पुढे सरकणारी मकर संक्रांत

हेमंत मोने | 6 वर्षांपूर्वी

सूर्यसंक्रमण म्हणजे सूर्याचे एका राशीतून दुस-या राशीत प्रवेश करणे. सूर्य प्रत्येक महिन्यात एका राशीत प्रवेश करतो. मग ते संक्रमण त्या त्या राशीच्या नावाने ओळखले जाते. अशा त-हेने मकर संक्रांत हा सण सूर्याच्या मकर राशीतील संक्रमणाशी निगडित आहे; तो तिथीवर म्हणजे चंद्रावर अवलंबून नाही. आपण रोज वापरतो ते इंग्रजी (ग्रेगोरियन) कॅलेंडर हे सूर्याच्या राशी किंवा नक्षत्रस्थानाशी जोडलेले आहे. त्यामुळे सूर्याचा मकर राशीतील प्रवेश दरवर्षी १४ जानेवारीला होतो, त्यामुळे मकर संक्रांत १४ जानेवारीला येते (कधी कधी ती १५ जानेवारी रोजी येते.)
वयम्

हिवाळ्यातले पंखवाले पाहुणे  

मकरंद जोशी | 6 वर्षांपूर्वी

दरवर्षी हिवाळ्याची चाहूल लागली की शीत कटिबंधातील शेकडो प्रकारचे पक्षी हजारो,लाखोंच्या संख्येनं उष्ण कटिबंधातील त्यांच्या ठरलेल्या हिवाळी स्थानांकडे स्थलांतर करु लागतात. आपल्या भारतामध्ये ऑक्टोबरपासून हे हिवाळी पाहुणे यायला सुरवात होते आणि पुढे अगदी मार्च पर्यंत त्यांचा मुक्काम भारतातील वेगवेगळ्या पाणथळी,सरोवरे,नद्या,सागर किनाऱ्यांवर पाहायला मिळतो.
वयम्

रंगांची ओळख

डॉ. बाळ फोंडके | 6 वर्षांपूर्वी

शंकूपेशींकडे रंगसंवेदना असते. त्यांच्यामुळंच आपल्याला रंग दिसतात. त्यांची संख्या मात्र मर्यादितच असते. बारा कोटी काष्ठपेशींच्या तुलनेत शंकूपेशींची संख्या केवळ सहा-सात लाख इतकीच असते.
वयम्

रंगांची बेरीज-वजाबाकी

डॉ. उज्ज्वला दळवी | 6 वर्षांपूर्वी

लिओनार्डो-डा-विन्चीसारख्या मोठ्या चित्रकारांना निसर्गातले अगणित रंग कदाचित सर्वसामान्यांपेक्षा अधिक दिसत असावेत. चित्रं काढताना ते तशा विविध छटांचा वापरही करत असतील. म्हणूनच, बघणाऱ्यांना त्यांच्याइतके रंग समजले नाहीत तरीही त्यांनी रंगवलेली चित्रं अधिक भावतात.
वयम्

प्राण्या तुझा रंग कसा ?

नंदिनी देशमुख | 6 वर्षांपूर्वी

बेडकांसारख्या उभयचर प्राण्यांमध्ये तीन प्रकारचे चांदणीच्या आकाराचे क्रोमॅटोफोर्स असतात. हे त्वचेच्या निरनिराळ्या थरात असतात. सर्वांत वरच्या थरांत नारिंगी, लाल किंवा पिवळ्या रंगद्र्व्यानी भरलेली ‘झॅन्योफोर्स’ असतात. मधल्या थरांमध्ये असतात ‘इरिडीओफोर्स’. यात चंदेरी चकचकीत रंगद्रव्य असतात, तर सर्वात तळाच्या थरात मेलॅनोफोर्स हे मेलॅनिन रंगद्रव्ये असणारे पेशीसमूह दिसतात.
मराठी प्रथम

शब्दांच्या पाऊलखुणा - टाळेबंदी (भाग अकरा)

साधना गोरे | 6 वर्षांपूर्वी

मराठीत ‘टाळा’शब्द संस्कृमधील ‘तालक’ या शब्दापासून पुढे ताळो – ताळ असा बदलत गेल्याचे कृ. पा. कुलकर्णी म्हणतात.
वयम्

पाठ्यपुस्तकांचा इतिहास!

किशोर दरक | 6 वर्षांपूर्वी

सुरुवातीची पाठ्यपुस्तकं छपाईच्या दृष्टीनं अगदी प्राथमिक अवस्थेतली होती. संपूर्ण पुस्तकात एकाच प्रकारची अक्षरं (font) अन मुखपृष्ठ तेवढं वेगळ्या टाईपमध्ये असे. रंगीत पाठ्यपुस्तकं ही तर अगदी गेल्या शतकाची निर्मिती मानावी लागेल. आता आपण पाहतो तशी रंगीबेरंगी, सुबक छपाईची, वयोगटानुसार वेगवगळ्या आकारांचे font वापरणारी पाठ्यपुस्तकं या गोष्टींची कल्पना आपल्याकडं अगदी पन्नास-साठ वर्षांपूर्वीदेखील दिवास्वप्न ठरली असती.
पुनश्च

गणितांतील अजब प्राणी

डॉ. सी. शं. जोशी | 6 वर्षांपूर्वी

अनंतात हजार मिळवले जरी ‘अनंत’च राहते. त्यांतून दहा हजार वजा केले तरी अनंतच! अनंताला कशाने गुणा, भागा, मिळवा अथवा उणे करा उत्तर अनंतच राहते.
पुनश्च

सुईच्या अग्रावरील साम्राज्य

सुरेश चांदवणकर | 5 वर्षांपूर्वी

प्लेइंग रेकॉर्डसचा सुरुवातीचा काळ म्हणजे अनेकांचा सुवर्णकाळ होता. त्या काळात तबकडीचा झालेला प्रवास आणि तिचे विस्तारित होत गेलेले साम्राज्य सांगणारा हा लेख
पुनश्च

तेल साम्राज्याचा इतिहास ( उत्तरार्ध )

मधु अभ्यंकर | 5 वर्षांपूर्वी

सुएझ वाहतूक सुरळीत चालू झाली तेव्हा अनेक तेलवाहू जहाजे आपोआपच ‘बेकार’ झाली व त्यांचे दर उतरले. या उतरलेल्या दरांचा फायदा घेऊन नव्या तेल कंपन्यांनी आपले विक्रीचे दरही खाली आणले.
ललित दिवाळी २०२०

माझी कथायात्रा : कामतानाथ

कामतानाथ | 5 वर्षांपूर्वी

टेनिसनची ‘द ब्रूक’ ही कविता होती. ती अभ्यासक्रमात नसल्याने आम्हाला शिकवली नव्हती. पण ती मी जेव्हा वाचली, तेव्हा ती मला खूप आवडली. मी ती कविता कितीतरी वेळा मनातल्या मनात गुणगुणून पाहिली. मग मी त्या कवितेच्या धर्तीवर ‘द रिव्हर’ ही कविता लिहिली. ही माझी पहिली रचना होती. ललित, दिवाळी अंक २०२०
मेंदूतील सवय

मेंदूतील विचारांची दोन नेटवर्क

डॉ. यश वेलणकर | 5 वर्षांपूर्वी

मेंदूचे व्यवस्थापकीय कार्य, त्याचे एक्झिक्युटिव्ह नेटवर्क फंक्शन, डिफोल्ट मोड फंक्शन या सगळ्या गोष्टी सोप्या शब्दात समजावून देणारा आणि सजगता वाढवायला मदत करणारा लेख.
मेंदूतील सवय

सर्जनशीलता

डॉ. यश वेलणकर | 5 वर्षांपूर्वी

केव्हा फोकस्ड अटेन्शन वापरायचे आणि केव्हा ओपन अटेन्शन वापरायचे, सर्जनशीलता वाढवण्यासाठी माइंडफुलनेस कसा उपयोगी ठरतो हे समजून घेणे रंजक आहे.
महा अनुभव दिवाळी २०२१

जन्मरहस्याची जन्मकहाणी

डॉ. शंतनु अभ्यंकर | 5 वर्षांपूर्वी

मानवी जीव कसा फळतो, नेमका कुणामुळे फळतो आणि आईच्या गर्भात तो कसा वाढतो याचं कोडं मानवाला आदिम काळापासून पडलेलं आहे. इसवीसनापूर्वीपासून त्या त्या काळातले शास्त्रज्ञ, त्या काळातल्या ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ते कोडं उलगडण्याचा प्रयत्न करत आले आहेत. त्या प्रयत्नांची ही सुरस कहाणी.
Install on your iPad : tap and then add to homescreen